De kunst van het onmiddellijke handelen
We zijn gewend om over waarden te denken als verre sterren aan de hemel. We zeggen: "Eerlijkheid is belangrijk voor mij," of "Ik streef naar compassie." Maar merk je wat er gebeurt zodra we dat zeggen? We plaatsen de waarde in de tijd. We plaatsen het in de toekomst. Er is 'ik' hier, en de 'waarde' daar.
Tussen die twee ontstaat een kloof. En in die kloof leven de strijd, het proberen, en het falen. "Ik ben nu nog niet compassievol, maar ik moet het morgen wel zijn." Dit is de eeuwige valkuil van het worden. Maar wat als we die afstand volledig opheffen?
Het einde van het ideaal
Laten we kijken naar de feiten, niet naar de theorieën. Een ideaal is een projectie van de geest. Als ik een ideaal heb van 'geweldloosheid', ben ik vaak in werkelijkheid in conflict. Het ideaal dient dan als een vlucht uit wat er nu werkelijk is.
Zolang waarden een bestemming zijn, is er geen ware handeling. Er is slechts uitstel.
Het inzicht dat we moeten toelaten is radicaal: Een waarde bestaat niet als concept, maar alleen als de kwaliteit van je handelen op dit exacte moment.
Eerlijkheid is geen medaille die je aan de muur hangt; het is aanwezig in je stem nu terwijl je iets moeilijks uitspreekt. Aandacht is geen doel voor de volgende sessie; het is de manier waarop je nu luistert naar de stilte tussen de woorden.
Van 'Worden' naar 'Zijn'
Als we waarden zien als een kwaliteit van handelen in het heden, verandert alles. We stoppen met 'proberen' om goed te zijn. We kijken simpelweg naar wat is.
Als ik ongeduldig ben, heeft het geen zin om te dromen van geduld. De waarde van geduld ontstaat pas op het moment dat ik mijn ongeduld volledig waarneem, zonder oordeel, en erbij blijf. In dat waarnemen is de handeling al veranderd. De kwaliteit van het 'nu' verschuift.
Waarden zijn dus geen zelfstandige naamwoorden (moed, liefde, eerlijkheid), maar bijwoorden. Ze kleuren het werkwoord van ons leven. Ik spreek moedig. Ik luister liefdevol. Ik kijk eerlijk. Het gaat om het hoe, niet om het waarheen.
De vertaalslag naar de praktijk: voor de therapeut
Hoe brengen we dit filosofische inzicht naar de stoel tegenover de cliënt? Hoe voorkomen we dat therapie slechts een oefening wordt in het verplaatsen van meubilair in de toekomst?
- Het ontmaskeren van het uitstelgedrag
Cliënten komen vaak binnen met doelen: "Ik wil assertiever worden." Als therapeut kun je meegaan in dat toekomstbeeld, of je kunt ze terugbrengen naar de kwaliteit van het contact nu.
De interventie: "Je praat over assertiviteit als iets voor later. Maar wat voel je nu, op dit moment, terwijl je mij dit vertelt? Voel je de aarzeling? Kunnen we die aarzeling respecteren en erbij blijven?"
Assertiviteit is niet het eindresultaat, maar de daad van het nu niet wegduwen van wat je werkelijk voelt.
- Waarden als barometer, niet als kaart
Leer de cliënt om waarden te gebruiken om de huidige ervaring te proeven, niet om een route uit te stippelen.
Als een cliënt zegt: "Vrijheid is mijn belangrijkste waarde," vraag dan niet: "Hoe ga je dat bereiken?"
Vraag in plaats daarvan: "Is er in dit gesprek, op dit moment, een gevoel van vrijheid? En zo nee, wat belemmert dat? Is het angst? Is het de wens om mij te pleasen?"
Door de belemmering in het nu te zien, ontstaat de ruimte voor de waarde.
- De therapeut als spiegel
Ook voor jou als therapeut is dit essentieel. Ben je tijdens het gesprek bezig met het 'oplossen' van de cliënt (een doel in de toekomst)? Of is jouw waarde van 'zorgzaamheid' of 'professionaliteit' een kwaliteit van je huidige luisteren? Zodra je merkt dat je probeert de cliënt ergens heen te brengen, ben je de verbinding met het heden kwijt. De hoogste waarde in therapie is misschien wel de totale, oordeelloze aanwezigheid. Dat is geen techniek, dat is een directe handeling.
Conclusie
Het leven is geen reis naar een betere versie van jezelf. Het is de constante onthulling van wie je bent in je acties. Als we stoppen met reiken naar de horizon, ontdekken we dat de grond onder onze voeten de enige plek is waar verandering werkelijk kan plaatsvinden.
De waarde is niet het doel. De waarde is de basis van de handeling zelf.
